Goeie, straffe koffie. Opstaan wanneer je zelf wilt. Een fietstocht naar (on)bekende plekken. Lid worden van een ouderenvereniging. Bingewatchen tot je ogen dichtvallen. Je mening geven in de bewonersraad. Zelf bepalen wie je op je kamer wilt. Heel wat woonzorgcentra zijn ervan overtuigd dat bewoners al die zaken zelf moeten kunnen bepalen, maar dat is nog niet overal en altijd het geval.
Daarom publiceert de Vlaamse Ouderenraad een nieuw advies met aanbevelingen. Voor het advies legden we ons oor te luisteren bij woonzorgcentra. En ook nu het advies klaar is, reikt de Vlaamse Ouderenraad hen de hand. We willen samen met alle betrokken partners aan de slag gaan.
Bang dat je mening er niet toe doet
Als je naar een woonzorgcentrum verhuist, wil je het leven blijven leiden zoals je dat gewoon bent. Een nieuwe voordeur verandert niet plots wie je bent of wat je graag doet. Toch leeft vaak nog het beeld dat een verhuis naar een woonzorgcentrum ervoor zorgt dat je je autonomie verliest, je geen inspraak meer hebt of dat je mening er niet toe doet.
De coronacrisis heeft dat beeld nog versterkt bij veel mensen. De mening van bewoners leek er niet meer toe te doen. Er werden allerlei regels en beperkingen opgelegd in woonzorgcentra, zonder te luisteren naar waar bewoners nood aan hadden. De Vlaamse Ouderenraad schreef daarom in 2020 al een advies met een duidelijk appél aan overheden en voorzieningen om garanties te bieden aan ouderen, ook in crisistijden.
Een bevraging van de Koning Boudewijnstichting bij 60-plussers gaf dezelfde teneur: het woonzorgcentrum wordt geassocieerd met verlies van autonomie en beperkte inspraak. In 2024 gaf de campagne ‘Bepaal je eigen verhaal’ van de Vlaamse Ouderenraad soortgelijke resultaten: bijna de helft van de deelnemers vreesde geen regie meer te hebben over het eigen leven en geen eigen keuzes te kunnen maken na een verhuis naar het woonzorgcentrum.
Bovendien geven mensen die in een woonzorgcentrum wonen duidelijk aan dat ze hun mening willen blijven geven. In onze kwaliteitsbevraging bij bewoners van woonzorgcentra, die liep in 2024-2025, gaf 85% van de bevraagde bewoners aan ‘dagelijks kunnen kiezen’ belangrijk te vinden.
Diversiteit onder woonzorgcentra én bewoners
Staat elk woonzorgcentrum al even ver in het respecteren van inspraak en participatie van bewoners? Nee, er heerst een grote verscheidenheid in hoe woonzorgcentra dat aanpakken. Er zijn al wat goede voorbeelden, maar tegelijk is er zeker nog werk aan de winkel. Want, de Vlaamse Ouderenraad wil dat inspraak en participatie vanzelfsprekende, fundamentele onderdelen van het dagelijkse leven in álle woonzorgcentra worden.
Wel moeten we er rekening mee houden dat niet alle bewoners of familieleden actief mee het verschil wíllen maken of willen meedenken. We moeten respect hebben voor de mate waarin mensen willen participeren.
Aanbevelingen aan verschillende niveaus
In ons advies doen we aanbevelingen aan de verschillende niveaus die impact hebben op inspraak en participatie in woonzorgcentra: de Vlaamse overheid, de koepels van woonzorgcentra en de woonzorgcentra zelf.
Vlaamse overheid
Inspraak en participatie begint vanuit het mensenrecht dat iedereen het recht heeft om deel te nemen aan de samenleving en invloed uit te oefenen op beslissingen die hem of haar aangaan. Dat geldt dus ook voor bewoners van woonzorgcentra. Zij moeten erkend worden als volwaardige burgers met rechten, ambities, voorkeuren en een stem die telt. Niet als een persoon waarvoor gezorgd moet worden. Regels moeten daaruit vertrekken.
Daarom roepen we de Vlaamse overheid op om inspraak en participatie te verankeren in het woonzorgbeleid. En dat via duidelijke verwachtingen en toetsbare kwaliteitscriteria. Daar is een ommekeer voor nodig: de medische kijk, die zeer aanwezig was in het ouderenzorgbeleid, moet veranderen. We moeten streven naar een regelgeving die wonen, leven en zorg centraal stelt. Die omkering moet oprecht zijn en moet uitgedragen worden door iedere betrokkene. Er moet structurele en gemeende interesse zijn in de mening van bewoners. Schijnparticipatie heeft geen plaats in dat verhaal.
Bovendien vragen we dat de ervaringen van bewoners systematisch in kaart worden gebracht. De bevraging die de Vlaamse Ouderenraad en het Vlaamse Instituut voor Kwaliteit van Zorg in opdracht van de Vlaamse overheid organiseerden in 2024-2025, is voor ons een uniek en waardevol beleidsinstrument om inspraak en participatie structureel op te volgen.
Een andere aanbeveling naar Vlaanderen toe, is de oprichting van een formeel en structureel participatieorgaan, waarbij ouderen(organisaties) inspraak krijgen in beleidsbeslissingen die te maken hebben met het wonen en leven in Vlaamse woonzorgcentra. De leden ervan kunnen bijvoorbeeld adviezen formuleren over thema’s zoals dagprijzen of Zorginspectie.
Koepels van woonzorgcentra
De overheid kan rekenen op koepelorganisaties die voorzieningen ondersteunen, inspireren en goede praktijken helpen verspreiden. Het zijn de koepels die de noden en uitdagingen van woonzorgcentra het best kennen en een sleutelrol spelen om inspraak en participatie op een duurzame manier te verankeren in woonzorgcentra. In ons advies doen we dan ook enkele aanbevelingen voor dit niveau.
Zo vragen we de koepels om lerende netwerken met een focus op inspraak en participatie op te richten, waar woonzorgcentra van elkaar kunnen leren. Idealiter is hierbij vorming en begeleiding aan gekoppeld, zodat verduurzaming mogelijk is.
Er moet ook meer aandacht zijn voor de ervaringen van bewoners en hun familieleden. Koepels kunnen hen inschakelen bij vormingen voor medewerkers, bijvoorbeeld door hen de kans te geven om te vertellen over de participatieve werking in hun woonzorgcentrum.
Woonzorgcentra
Mensenrechten zijn geen abstracte principes, maar vormen de basis van het dagelijks leven in het woonzorgcentrum. Het is de leefwereld van bewoners, medewerkers, vrijwilligers en familieleden. Dit is het niveau waar het recht op inspraak en participatie dagelijks zichtbaar, concreet en voelbaar moet zijn. Waar bewoners hun stem laten horen, zich kunnen ontwikkelen en actief kunnen deelnemen. Zowel op het vlak van hun persoonlijke situatie en activiteiten, als over het reilen en zeilen in het woonzorgcentrum. In ons advies doen we daarom ook aanbevelingen voor de huizen zelf.
We pleiten onder andere voor de toevoeging van een onafhankelijk, vrijwillig ombudspersoon aan de gebruikersraad, bijvoorbeeld een lid van de lokale ouderenraad. De ombudspersoon kan bijvoorbeeld bemiddelen wanneer een bewoner een klacht heeft, maar hij of zij kan ook de brug maken tussen het woonzorgcentrum en de ouderenraad.
Zo zorgt een woonzorgcentrum er mee voor dat de gebruikersraad écht het verschil kan maken. Geen verplicht nummertje, maar een belangrijke plek om het te hebben over zaken zoals beleidsbeslissingen, eventuele klachten of ideeën, of nieuwe afspraken. En waarom geen bewoners als jurylid tijdens selectiegesprekken voor nieuw personeel?
Door de feedback van bewoners en familieleden écht te gebruiken, creëer je meer gedragenheid. Personen met dementie kunnen ook actief betrokken worden bij beslissingen, bijvoorbeeld via visuele ondersteuning, pictogrammen of observatiemethodieken.
Bovendien zien we de buurt als een belangrijke schakel van die participatieve werking. Woonzorgcentra kunnen hun deuren openzetten en organisaties zoals lokale verenigingen en de lokale ouderenraad contacteren. Misschien kunnen zij wel een ruimte in het woonzorgcentrum als vergaderzaal gebruiken? Of activiteiten organiseren? Om die verbindingen te zoeken en te onderhouden, kan er een buurtreferent aangeduid worden. En een niet te vergeten partner, is bovendien het lokaal bestuur.
